Image by/Llun gan Elfen

Contractau a Chyflogaeth

Contractau a Chyflogaeth - yr agweddau cyfreithiol

Un o’r ystyriaethau allweddol wrth gyflogi artistiaid o dramor yng Nghymru a’r DU yw eu statws cyflogaeth sydd â goblygiadau o ran materion trwyddedau gwaith, contractau a threth. Ffactorau pwysig sy’n effeithio ar statws artist gwadd a’i gais am drwydded gwaith yw’r telerau ac amodau a gynigir gan y cyflogwr a’u derbyn gan yr artist. Mae contract neu gytundeb ysgrifenedig yn cynrychioli’r berthynas gyfreithiol rhwng y cyflogwr a’r cyflogai ac mae’n hanfodol bod yn ymwybodol o hyn ac, os bydd angen, geisio cyngor cyfreithiol wrth gynllunio ymweliad gan artist o dramor.

Gellir cyflogi pobl ar ‘gontract gwasanaeth’, ‘contract ar gyfer gwasanaethau’ neu mewn rhai achosion, heb gontract o gwbl. Sefydlir contract pan fydd y cyflogwr a’r cyflogai’n cytuno ar delerau ac amodau cyflogaeth. Er y gall contract fod ar ffurf cytundeb ysgrifenedig neu eiriol, ystyrir ei bod yn arfer da i gyflogwr ddarparu contract ysgrifenedig neu lythyr cytundeb.

Mae gan ‘gyflogai’ a ‘chontractwr’ wahanol hawliau statudol ac mae gwahanol rwymedigaethau i’r cyflogwr. Yr un mor bwysig yw egluro statws unigolyn naill ai fel ‘hunangyflogedig’, ‘llawrydd’ neu ‘ ymgynghorydd’ mewn contract neu gytundeb ysgrifenedig.

I grynhoi:

Mae cyflogai’n unigolyn sy’n dechrau neu sy’n gweithio o dan gontract cyflogi. Diffinnir contract cyflogi fel contract gwasanaeth. (Deddf Diogelu Cyflogaeth (Cydgrynhoi) 1978). Mae gan gyflogeion hawliau statudol ynglŷn â chyflogaeth, cyflog, gwahaniaethu, iechyd a diogelwch ac undebau llafur, a disgwylir i gyflogwyr:


Dalu cyflog
Darparu gwaith
Gweithredu cynllun Talu Wrth Ennill (PAYE) (os yn berthnasol) ar gyfer treth ac Yswiriant Gwladol
Darparu gweithle, deunyddiau, cyfarpar a system ddiogel fel bo angen
Talu unrhyw dreuliau yr eir iddynt gan y cyflogai wrth wneud ei swydd
Cynnal perthynas â’r cyflogai sy’n seiliedig ar ymddiriedaeth a hyder

Cyflogir contractwr i gwblhau darn o waith sy’n esgor ar ganlyniad, ac mae ganddo gontract ar gyfer gwasanaethau. Mae hyn yn cynnwys unigolion sy’n ymgymryd â gwaith ar sail hunangyflogedig, lawrydd neu arall. Mae deddfau statudol sy’n ymwneud â chontractwyr yn wahanol iawn i’r rheini sy’n berthnasol i gyflogeion ac yn cael eu rheoli gan y gyfraith gontractio. Mae enghreifftiau’n cynnwys:


Nid oes gan gontractwyr hawliau cyflogaeth (heblaw hawliau gwahaniaethu ar sail hil, rhyw ac anabledd)
Mae contractwyr yn gyfrifol am drafod eu taliadau PAYE ac Yswiriant Gwladol eu hunain
Mae contractwyr yn gyfrifol am sicrhau bod deunyddiau gwaith yn cael eu defnyddio’n ddiogel a bod amodau a systemau hefyd yn ddiogel
Rhaid i gyflogwyr yswirio yn erbyn hawliadau esgeuluster gan gyflogeion ond nid yn erbyn hawliadau gan gontractwyr
Fel arfer mae cyflogwyr yn atebol am weithredoedd cyflogeion yn y gweithle ond, yn gyffredinol, nid am weithredoedd contractwyr
Mae ar gyflogwyr ‘ddyletswydd gofal’ uwch i gyflogeion nag i gontractwyr

Mae telerau ac amodau cyflogaeth a goblygiadau cytundebol sy’n gysylltiedig ag artistiaid gwadd yn dibynnu ar amgylchiadau unigol, ac nid oes modd darparu canllawiau hollol gynhwysfawr yn y cyhoeddiad hwn. Argymhellir yn daer eich bod yn ystyried amodau cyflogaeth artistiaid ymlaen llaw ac os bydd angen, ceisiwch gyngor cyfreithiol.


Practics/EU/Education and Culture

Cymru - Tsieina 2017

Thomas Martin - Stratum 50 - Open Books

India Cymru

Hay Festival Kerala

Patagonia 150

Patagonia - Marc Rees